سوالهای پرسشنامه دو دسته اصلی دارند: سوال باز، که پاسخدهنده جوابش را آزادانه مینویسد و داده کیفی میدهد، و سوال بسته، که پاسخدهنده از گزینههای ازپیشتعیینشده انتخاب میکند و داده کمی میدهد. رایجترین سوالهای بسته چندگزینهای، طیفی، درجهبندی، اولویتدهی و ماتریسی (جدولی) هستند. در این مقاله کاربرد هر نوع را با مثال میبینید و یاد میگیرید برای هر داده کدام سوال را انتخاب کنید.
اهمیت کیفیت سوالات پرسشنامه آنلاین
ناگفته نیست که سادهترین و کمهزینهترین روش تعیین برنامه و اهداف آینده سازمان پرسشنامه آنلاین است. اما نه به آن معنی که هر پرسشنامه آنلاینی میتواند چنین قابلیتی داشته باشد. سوالات اشتباه خطر بزرگی برای سیستم به شمار میآیند چرا که برنامهریزیهای غلط میتواند از همینجا شروع شود.
درک اشتباهات رایجی که پرسشنامه را به انحطاط میکشاند، در بهبود روند طراحی سوالات پرسشنامه کمک شایانی میکند.
از طرف دیگر سوالات باکیفیت، توان شگرفی در ترغیب مخاطبان دارند. این سوالات پاسخدهندگان را به انحراف نمیکشاند و مستقیم به سمت هدف طراح سوال هدایتشان میکنند.
به زبان ساده، سوالات با کیفیت به همان زبانی صحبت میکنند که مخاطب صحبت میکند. بهاینترتیب، مخاطب تبدیل به پاسخدهندهای علاقهمند میشود که افکار خود را با صدایی رسا به شما اعلام میکند.
در نهایت شما لیست کاملی از نیازهای مشتریان و انگیزههای خرید آنها خواهید داشت. لیستی که مشخص میکند هدفتان که همانا رضایت مشتری است، از کدام مسیر تحقق مییابد.
نکات ضروری پیش از طرح سوالات پرسشنامه آنلاین
تصور عموم بر این است که بلافاصله پس از تصمیم به طراحی پرسشنامه باید به طرح سوالات آن پرداخت؛ اما در نظرگرفتن موارد زیر قبل از ثبت سوال اهمیت بیشتری دارد:
۱. برنامهریزی و پیشنویس
برنامهریزی و درک اهدافی که باعثشده پرسشنامهتان را طراحی کنید، اولین قدم است. بهاینترتیب انحرافی نخواهید داشت و سوالات، همسو با «هدف طرح پرسشنامه» خواهد بود. سپس از ایدهها و اهداف تعیینشدهتان پیشنویسی تهیه کنید تا در هر سطح از روند طراحی سوال از آن دور نشوید.
۲. درک پاسخها
معمولا اولین کار، نوشتن همه سوالاتی است که به فکرتان میرسد؛ اما پیشنهاد ما یادداشت تمام جوابهایی است که نیاز دارید. با این روش خودبهخود سوالاتی که هیچ دلیلی برای پرسیدنشان نیست، حذف میشود. همچنین پرسشنامه کوتاهتری خواهید داشت که مخاطبان بیشتری را جذب میکند.
نکات نوشتن پرسشنامه از نگاه دانشگاه هاروارد
برنامه پژوهش پیمایشی دانشگاه هاروارد (Harvard PSR) در یک راهنمای کوتاه، نکتههایی برای نوشتن پرسشنامه پیشنهاد میکند. چند مورد از مهمترین آنها اینهاست:
به پاسخدهنده با بیانی ساده دستورالعمل تکمیل پرسشنامه را بدهید.
پرسشنامهای کوتاه طراحی کنید چون پاسخدهندگان کمتر به پرسشنامه طولانی پاسخ میدهند.
به روش صحیحِ ترتیبِ سوال دقت کنید چون این ترتیب صحیح به ادامه پاسخگویی منجر میشود.
قبل از اجرا، پرسشنامه را به چند نفر بدهید و از آنها بخواهید هنگام پاسخ دادن بلند فکر کنند تا ایرادهای سوالها را پیدا کنید.
از صفحه خوشآمدگویی برای ارتباط با مخاطبان استفاده کنید.
با سوالات عمومی و آسان شروع کنید.
سوالهای حساس و اطلاعات جمعیتشناختی، مثل درآمد، را به انتهای پرسشنامه ببرید.
از به کاربردن اصطلاحات و لغات تخصصی اجتناب کنید.
پاسخدهندگان را با کلمات و جملات گنگ و نامفهوم گیج نکنید.
از پرسیدن چند چیز در یک سوال پرهیز کنید.
در سوالات چندگزینهای سعی کنید تمام موارد وجود داشته باشد و در غیر اینصورت از گزینه «موارد دیگر» یا «سایر» و امثال این استفاده کنید.
در کل از نگاه این راهنما، سوال خوب همان مفهومی را میسنجد که مد نظر شماست، مفهوم دیگری را نمیسنجد و همه پاسخدهندگان آن را یکجور میفهمند.
معیار سوالات خوب و بد در نوشتن پرسشنامه آنلاین
مهمترین نکته داشتن بینش به سازمان و خدمات و محصولاتش است. مثلا اینکه بازار هدف شما چه کسانی هستند؟ یا مردم به خاطر وجود چه موانعی از شما خرید نمیکنند؟ این نکته برای شما مشخص میکند چه سوالاتی در پرسشنامه شما جایگاه مناسبی دارد. در این قسمت به تعدادی از معیارهای ایدهآل سوالات پرسشنامه اشاره میکنیم:
سوالات ساده، روراست و بدون پیچیدگی بپرسید. دراینصورت پاسخدهندگان به راحتی به موردی که از آن سوال شده پی میبرند و به آن سوالات جواب میدهند. مثلا در سوال:
– آیا استفاده از Google را دوست ندارید؟
خیلی راحت میتوان پرسید:
– آیا استفاده از Google را دوست دارید؟
سوالتان را دقیق بپرسید تا به جواب دقیقی برسید. به عنوان مثال به جای اینکه بپرسید: خدمات ما چطور است؟ بنویسید: به نظر شما، سازمان ما برای بهتر شدن بهتر است چه کاری انجام دهد؟
بیش از یک مورد را در سوال خود نپرسید.
از سوگیری در متن سوال پرهیز کنید. قرار نیست پاسخدهندگان جواب مورد علاقه شما را پاسخ بدهند. به عنوان مثال سوال: به چه میزان از خدمات ما راضی هستید؟ که باید پرسیده شود نظر شما درباره خدمات ما چیست؟
به زبان مخاطب صحبت کنید.
دقت کنید در سوالاتی مانند چندگزینهای تمام جوابها در گزینههای سوال قرار گرفته باشد. به عنوان مثال سوال : در کدام محدوده سنی هستید؟
الف. ۰ تا ۳۰؛ ب. ۳۰ تا ۶۰؛ ج. ۶۰ به بالا در این سوال افرادی که ۳۰ و ۶۰ سال دارند جایگاهشان مشخص نیست.
از سوالاتی مثل میزان حقوق که ممکن است افراد تمایلی برای پاسخ به آن نداشته باشند پرهیز کنید. اگر ناچار به طراحی چنین سوالاتی بودید حتما از گزینه « نمیدانم» یا «تمایل به پاسخ ندارم» استفاده کنید.
از پرسشهای با مفهوم تکراری پرهیز کنید. با این گروه سوالات تکراری، مخاطب پرسشنامه را رها میکند.
بهترین نظرسنجیها کوتاه هستند و تکمیلشان فقط چند دقیقه طول میکشد؛ پرسشنامه طولانی، پاسخدهندگان کمتری را تا انتها نگه میدارد.
انواع سوالات در پرسشنامه آنلاین

هر نوع سوال اعم از طیفی، درجهبندی، چندگزینهای، اولویتدهی یا متنی، ذیل دو دسته سوالهای باز و بسته میگنجد. بنابراین وقتی پرسشنامه خود را طراحی میکنید، ابتدا باید در مورد باز یا بسته بودن سوالها تصمیم بگیرید. میتوان ترکیبی از سوال باز و بسته را در یک سوال نیز گنجاند. مثلا زمانی که در یک سوال چندگزینهای یا لیست کشویی، گزینه سایر نیز اضافه میکنید تا اگر گزینهای از نگاه طراح پرسشنامه مغفول مانده است، توسط پاسخدهنده ارائه شود.
در پرسلاین با «گروه سوال» میتوانید سوالهای مرتبط را در یک بخش کنار هم بگذارید و در هر گروه ترکیبی از انواع سوال را به کار ببرید. در حین اینکه به انواع سوالهای پرسشنامه فکر میکنید، نگارش دقیق و اصولی متن سوالها را نیز رعایت کنید.
بنابراین در انتخاب از میان سوال باز و بسته یا نیمه بسته، ابتدا از خود بپرسید: آیا این سوال، دادهای که برای جمعآوری و تحلیل نیاز دارم در اختیارم قرار میدهد یا خیر؟
نمونه پرسشنامهها و فرمهای ازپیشآماده پرس لاین منابع خوبی برای استفاده هستند؛ ولی در صورت نیاز قادر به طراحی آنها از صفر هستید.
۱. سوالات باز
سوال باز یعنی پاسخدهنده امکان توضیح و تشریح دیدگاه و دلایل خاص خود را دارد و برای طراح پرسشنامه نیز جزییات بسیار اهمیت دارد. این سوالها با عباراتی نظیر «چرا…» «لطفا توضیح دهید…» «چگونه…» آغاز میشود. تحلیل این نوع پاسخها کیفی است و عموما نیازمند نظارت طراح پرسشنامه است.
مخصوصا اگر هنوز از مشتریان خود بینش واضحی ندارید، سوالات باز میتوانند روش خوبی باشند. سوالات باز به شما کمک میکنند تا درمورد نیازهایی از مشتری که نمیدانید وجود دارد یا نکاتی که شاید قبلاً آنها را در نظر نگرفته باشید، آگاه شوید. اگر از انواع پاسخهای باز کوتاه استفاده کنید، پاسخ دهندگان خود را محدود میکنید و میتوانید از این طریق به بینشهای کلیدی کوتاه برسید.
البته سوالات باز معایبی هم دارند. اولین مورد اینکه معمولا مردم تمایل زیادی به پاسخهای تشریحی ندارند. مخصوصا اگر تعداد چنین سوالاتی بیش از یک مورد هم باشد. از طرف دیگر، تحلیل پاسخ این سوالها زمان بیشتری میگیرد. با تمام این اوصاف مزایای این نوع سوالات از حذف کامل آنها جلوگیری میکند.
متنی

سوال متنی یا همان سوالهای باز که میتوان آنها را در قالبهای مختلفی از جمله پاسخ متنی ساده، پاسخ به شکل عدد، پاسخ به شکل لینک یا آدرس وبسایت و پاسخ به شکل ایمیل استفاده کرد. این نوع سوالها، دادهای کیفی ایجاد میکنند و در نتیجه قابلیت تحلیل به صورتهای رایج آمار توصیفی را ندارند.
در این نوع سوالات، امکان انتخاب انواع پاسخها را بسته به نیازتان دارید. اهمیت فوقالعاده این سوالات در پاسخهایی است که به انتخاب خودشان و در محدوده تعاریف شما میدهند. به عنوان مثال سوال: فکر میکنید چه سوالی در این پرسشنامه از قلم افتاده است؟ می تواند نقطه نظرات فراوانی را به شما ارائه دهد.
۲. سوالات بسته
سوال بسته یعنی پاسخدهنده از میان لیست یا گزینههایی از پیش تعریفشده انتخاب میکند و امکان تشریح و توضیح بیشتر در مورد پاسخ خود را ندارد. رایجترین سوالهای بسته عبارتند از چندگزینهای، درجهبندی، طیفی و اولویتدهی.
مخصوصا در ابتدای نظرسنجی بهتر است که چنین سوالاتی مطرح شوند تا مخاطب را ترغیب به ادامه پاسخ به پرسشنامه کنند. در واقع این روش از تکنیک بازاریابی پا لای در (Foot-in-the-door technique) تبعیت میکند. طبق این تکنیک اگر بتوانید مخاطب خود را تا پای در ورودی بکشانید قادر به ادامه آن نیز هستید.
تجزیه و تحلیل کمی این گروه سوالات مهمترین مزیت آنهاست. شما در کمترین زمان ممکن می توانید دادههای ساختاریافته با قابلیت تحلیل سریع و راحت را به صورت جدول و نمودار مشاهده کنید. این مزیت برای آمارهایی مثل سنجش محبوبیت که به طور مداوم انجام میشود، کمک میکند.
سوال طیفی

سوال طیفی (طیف لیکرت) و درجهبندی نوع دیگری از سوالهای بسته هستند که دیدگاه و نظرات پاسخدهنده را جمعآوری میکنند و به او امکان رتبهبندی، امتیازدهی و ابراز عقیده میدهند. ابتدا باید تصمیم بگیرید که شاخص یا گویه مورد اندازهگیری دوقطبی یا یکپارچه است؛ چرا که طیف لیکرت به بررسی شاخصهای دوقطبی میپردازد. مثلا اگر شاخص از کاملا مخالفم تا کاملا موافقم یا کاملا ناراضیام تا کاملا راضی هستم و به طور کلی از مقادیر منفی به مثبت توزیع میشود (دوقطبی)، از نوع سوال طیفی استفاده کنید. در مواردی که ضروری است یک لیبل خنثی یا «نظری ندارم» نیز در میانه طیف اضافه کنید.
تحلیل نتایج پرسشهای لیکرت میتواند براساس «فراوانی پاسخها» انجام شود. بهاینترتیب درصد فراوانی به صورت نمودار نمایش داده میشود؛ برای مثال، چند درصد موافق، چند درصد بدون نظر و چند درصد مخالف هستند. نمودار هر سوال طیفی در بخش گزارش پنل پرسلاین در دسترس است و برای محاسبه میانگین، میانه و انحراف معیار هم میتوانید از ماشینحساب طیف لیکرت استفاده کنید.
روش درست در این موارد، سوال طیفی است؛ چون خروجی را به صورت عددی نشان میدهد. گاهی طراح پرسشنامه بهجای سوال طیفی سراغ چندگزینهای میرود تا سوال برای پاسخدهنده ملموستر باشد. اما در سوال طیفی پرسلاین میتوانید برای ابتدا، میانه و انتهای طیف برچسب بگذارید، طیف را از ۰ یا ۱ شروع کنید و تعداد بازهها را تنظیم کنید. به این ترتیب سوال ملموس میماند و در خروجی Excel هم نتیجه عددی میگیرید که تحلیلش آسانتر است.
درجهبندی

اگر شاخص، از صفر تا مقادیر مثبت توزیع شده است و دادهای بدین شکل میخواهید جمعآوری کنید، از نوع سوال درجهبندی استفاده کنید. فراموش نکنید مقیاس اندازهگیری شما باید به راحتی توسط پاسخدهنده قابل تفسیر باشد تا دادهای باکیفیت برایتان فراهم کند.
چقدر احتمال دارد ما را در مقیاس ۰ تا ۱۰ به یک دوست یا همکار خود پیشنهاد دهید؟
خدمات مشتری ما را در مقیاس ۱ تا ۵ چگونه ارزیابی می کنید؟
اولویتدهی

اولویتدهی نوع سوالی است که کمک میکند ترجیحات مخاطبان را تشخیص دهید. به عنوان یک قاعده کلی، زمانیکه میخواهید پاسخدهنده اجبارا از میان چند گزینه انتخاب کند و ترتیب این انتخابها برای شما حائز اهمیت است، از نوع سوال اولویتدهی استفاده کنید. مثلا میخواهید بدانید ترتیب تولید ویژگیهای محصول از نگاه مشتریان چه باشد یا کدام ابعاد رضایت شغلی از نظر کارکنان دارای اهمیت بالاتر و کدام دارای اهمیت کمتری است.
در این نوع سوالات میتوانید با توضیحی کوتاه پاسخدهنده را از تواناییاش در اولویتدهی به پاسخها آگاه کنید. همچنین با قرار دادن شرط و امتیاز، روابط منطقی و امتیاز تعریف کنید (اشتراک حرفهای و سازمانی). در نهایت هم آمار، جداول و نمودارهای مختلف در دسترس شماست.
البته شاید مخاطب شما مفهوم اولویتدهی در سوالات را به خوبی متوجه نشود. بنابراین قطعا به نتیجه دلخواهتان نمیرسید. پس لازم است توضیحتان درباره نوع پرکردن این نوع سوالات کامل و رسا باشد.
چندگزینهای

سوال چندگزینهای یا لیست کشویی رایجترین سوال در انواع فرم و پرسشنامه آنلاین است که چند گزینه را برای انتخاب به پاسخدهنده نمایش میدهد. بسته به ماهیت سوال، پاسخدهی به این نوع سوال میتواند با انتخاب همزمان چند گزینه همراه باشد.
متناسب با تعداد گزینهها میتوانید انواع زیر را انتخاب کنید:
۱. چندگزینهای معمولی؛
۲. لیست کشویی زمانی انتخاب میشود که تعداد پاسخها زیادتر از حد معمول هستند. مثلا زمانی که پاسخ سوالی شهرهای کشور است؛
۳. چندگزینهای تصویری: برای هر گزینه یک تصویر با برچسب میگذارید. این نوع، جذابیت بصری بیشتری دارد؛
۴. سوالهای دو بخشی یا بله/خیر که به سرعت و با کمترین درگیری ذهنی پاسخدهنده، قابل پاسخدهی هستند. اما حتما باید با دیگر انواع سوالها ترکیب شوند تا نهایتا اطلاعات مفیدی جمعآوری شود.
این نوع سوال به سرعت قابل تحلیل و تفسیر است، اما نباید آن را اشتباها به جای نوع سوال طیفی (طیف لیکرت) استفاده کرد. گزینهها در سوال چندگزینهای، انتخابهایی افرازشده هستند درحالی که در نوع سوال طیفی، همانطور که از اسم آن استنباط میشود، پیوسته هستند. اگر در مواردی در پرسشنامه آنلاین خود، ترجیح میدهید به جای نوع سوال طیفی از چندگزینهای استفاده کنید، در تحلیل دادهها باید به موردی که در بالا اشاره شد، دقت کرده و کُدگذاری مناسبی را بر روی خروجی دادهها اعمال کنید.
سوال ماتریسی
سوال ماتریسی (جدولی) بیشتر در پرسشنامههای روانشناسی و پژوهشهای دانشگاهی به کار میرود. در این نوع، پاسخدهنده چند گویه با گزینههای یکسان را در یک جدول میبیند و سریعتر جواب میدهد. ریشه سوالهای ماتریسی همان سوالهای طیفی است که با چینشی متفاوت نمایش داده میشود.
نوع سوالهای دیگر در پرسلاین
جز سوالهای بالا، پرسلاین نوع سوالهای دیگری هم دارد که در فرمها و پرسشنامههای خاص به کار میآیند:
سوال متنی با الگوی ثابت، مثل شماره موبایل، کد ملی، پلاک خودرو و شماره شبا، تا پاسخها درست و یکشکل ثبت شوند.
سوال طیفی با نمایش اسلایدر، برای انتخاب عدد روی یک بازه با حرکت دادن نشانگر.
در اشتراک حرفهای و سازمانی: آپلود فایل، امضا، دریافت پاسخ صوتی و درگاه پرداخت.
همه اینها در کنار ساخت پرسشنامه با هوش مصنوعی در دسترس است: هدف پرسشنامه را بنویسید تا پرسشنامهای با سوالهای مناسب ساخته شود و سپس آن را ویرایش کنید. برای افزودن هر نوع سوال در پنل، راهنمای «انواع سوالات پرسشنامه» را ببینید.
جمعبندی
در پایان برای اینکه تجربه پاسخدهی هوشمندی ایجاد کنید میتوانید به هر پاسخدهنده تنها سوالهای مرتبط با وی را نمایش دهید. در چنین مواردی باید به پرسشنامه شرط اضافه کنید (اشتراک حرفهای و سازمانی) و روابط منطقی ایجاد نمایید تا براساس هر پاسخ، پرسشنامه به صورت هوشمندانه سوالهای بعدی را نمایش دهد و به عبارتی از روی سوالهای نامرتبط با فرد پاسخدهنده پَرش کند. همچنین مصورکردن سوالها و گزینهها و یا رنگبندی پرسشنامه در افزایش نرخ پاسخدهی بسیار موثر است. قبل از هر چیزی پرسشنامه خود را امتحان کنید. اگر میزان تعامل کم بود یا بازخورد ضعیفی داشتید، باید نظرسنجی خود را تغییر داده و ایرادات آن را برطرف کنید.
سوالهای متداول درباره انواع سوالات پرسشنامه
انواع سوالات پرسشنامه کداماند؟
سوالهای پرسشنامه دو دسته اصلی دارند: باز و بسته. سوالهای بسته رایج چندگزینهای، لیست کشویی، طیفی، درجهبندی، اولویتدهی و ماتریسی (جدولی) هستند. سوال باز رایج، سوال متنی است که پاسخ را به شکل متن کوتاه یا بلند، عدد، ایمیل یا لینک میگیرد.
فرق سوال باز و بسته چیست؟
در سوال باز، پاسخدهنده جوابش را خود مینویسد و داده کیفی و پرجزییات میدهد، اما تحلیل آن زمان بیشتری میگیرد. در سوال بسته، از گزینههای ازپیشتعیینشده انتخاب میکند و داده کمی میدهد که سریع در جدول و نمودار تحلیل میشود.
فرق سوال طیفی و درجهبندی چیست؟
سوال طیفی برای شاخصهای دوقطبی است که از منفی به مثبت میروند، مثل «کاملاً مخالفم» تا «کاملاً موافقم». سوال درجهبندی برای شاخصهایی است که از صفر به مثبت میروند، مثل امتیاز ۱ تا ۵ به کیفیت خدمات.
سوال ماتریسی (جدولی) چیست و کی به کار میرود؟
سوال ماتریسی چند گویه با گزینههای یکسان را در یک جدول نشان میدهد. برای پرسشنامههایی با گویههای زیاد و مقیاس مشترک، مثل پرسشنامههای روانشناسی و پژوهشی، مناسب است و پاسخ دادن را سریعتر میکند.
